در روزهای اخیر، تصاویر و ویدیوهایی از خروج بخارهای سفید و تشکیل ابرهای متراکم اطراف آتشفشان دماوند در شبکههای اجتماعی منتشر شده است که توجه بسیاری از شهروندان ایرانی را به خود جلب کرده است. این پدیده، که به نظر میرسد ناشی از فعالیتهای درونی کوهستان باشد، نگرانیهایی را در میان مردم ایجاد کرده و سؤالاتی مانند “آیا دماوند در آستانه فوران است؟” یا “این بخارها نشانهای از خطر قریبالوقوع هستند؟” را برانگیخته است.
طبق گزارشهای مرکز لرزهنگاری ایران، فعالیتهای اخیر دماوند شامل خروج گازهای گوگردی و بخار آب است که بخشی از فرایندهای طبیعی این آتشفشان خفته محسوب میشود. مهدی زارع، استاد پژوهشکده بینالمللی زلزلهشناسی، در مصاحبهای تأکید کرده است: “آتشفشان دماوند در وضعیت خفته قرار دارد؛ به این معنا که خاموش نیست اما در مرحله فوران نیز نیست.” این اظهارات نشان میدهد که پایش مداوم فعالیتهای لرزهای و گازی قله، هیچ نشانهای از افزایش غیرعادی فعالیتها را ثبت نکرده است.
بسیاری از ساکنان مناطق شمالی ایران، به ویژه در استانهای مازندران و تهران، از احتمال فعالشدن این آتشفشان هراس دارند. برای آشنایی بیشتر با این پدیده، این پست از وبلاگ قصر شیرین را مطالعه نمایید.
نشانههای فوران کردن آتشفشان دماوند
نشانههای احتمالی فوران یک آتشفشان مانند دماوند، بر اساس دادههای علمی، شامل چندین عامل کلیدی است. نخست، افزایش فعالیت لرزهای در اطراف قله، که میتواند به صورت زلزلههای کوچک و مکرر ظاهر شود. دوم، تغییرات فیزیکی در شکل قله، مانند تورم یا فروکشیدن دهانه، که نشاندهنده حرکت ماگما در زیر زمین است. سوم، خروج گازهای سمی مانند دیاکسید گوگرد یا هیدروژن سولفید در مقادیر بالا، همراه با افزایش دمای چشمههای آب گرم اطراف کوهستان. همچنین، تشکیل ابرهای غلیظ و تیره ناشی از خاکستر یا بخارهای داغ میتواند هشداردهنده باشد.
در مورد دماوند، پایشهای مرکز لرزهنگاری ایران نشان میدهد که خروج بخارهای اخیر عمدتاً ناشی از تبخیر آبهای زیرزمینی و فعالیتهای حرارتی طبیعی است. به گفته کارشناسان، وجود چشمههای آب گرم در دامنههای دماوند و خروج گازهای فرومرولیک، نشانهای از حیات درونی کوه است، اما نه لزوماً پیشبینیکننده فوران.
مهدی زارع در این باره میگوید: “از دماوند همواره گازهای مختلفی خارج میشود؛ از جمله گازهای فرومرولیک و گازهای گوگردی.” این پایشها، که شامل نظارت بر لرزهها و ویژگیهای حرارتی است، تاکنون هیچ ناآرامی غیرعادی را گزارش نکردهاند. بنابراین، بخارهای مشاهدهشده بیشتر به شرایط جوی و فرایندهای زمینشناختی طبیعی مربوط میشوند تا نشانهای از فوران قریبالوقوع.
احتمال فوران کردن دماوند
احتمال فوران دماوند در کوتاهمدت، بر اساس دادههای موجود، بسیار پایین ارزیابی میشود. مرکز لرزهنگاری ایران و سازمان زمینشناسی، با استفاده از ایستگاههای پایشی، فعالیتهای قله را به طور مداوم رصد میکنند. گزارشها حاکی از آن است که هیچ افزایش معناداری در لرزهها یا گازهای خروجی ثبت نشده است. معاون سازمان زمینشناسی در اظهاراتی تأکید کرده که افزایش بخار میتواند یکی از نشانهها باشد، اما بدون همراهی سایر عوامل مانند لرزههای شدید، نمیتوان آن را به عنوان هشدار فوران تلقی کرد.
کارشناسان معتقدند دماوند به عنوان یک آتشفشان خفته، پتانسیل فعالیت مجدد دارد، اما این امر ممکن است هزاران سال طول بکشد. شایعات اخیر مبنی بر فوران قریبالوقوع، عمدتاً ناشی از تصاویر ویرایششده یا تفسیرهای نادرست است. برای مثال، برخی ویدیوها نشاندهنده ابرهای جوی هستند که به اشتباه به عنوان دود آتشفشانی تفسیر شدهاند. بنابراین، احتمال فوران در حال حاضر رد شده و هیچ خطری فوری وجود ندارد.
آخرین فوران آتشفشان دماوند چه زمانی بوده است؟
آخرین فوران شناختهشده دماوند به حدود ۷۳۰۰ سال پیش بازمیگردد. تحقیقات زمینشناسان نشان میدهد که این فوران، که از نوع انفجاری بوده، گدازهها و خاکسترهایی را تا شعاع وسیعی پراکنده کرده است. از آن زمان تاکنون، دماوند هیچ فعالیت فورانی جدی نداشته و در وضعیت خفته باقی مانده است. مهدی زارع در این خصوص میگوید: “آخرین فوران دماوند به هفت هزار و سیصد سال پیش بازمیگردد.” این فاصله زمانی طولانی، دماوند را در دسته آتشفشانهای خفته قرار میدهد، اما پایش مداوم ضروری است تا هرگونه تغییر احتمالی زودتر شناسایی شود.
تفاوت آتشفشان خفته و خاموش
آتشفشانهای خفته و خاموش دو دستهبندی متفاوت در علم زمینشناسی هستند. آتشفشان خفته (dormant) به مواردی اطلاق میشود که در گذشته فوران کردهاند، اما در حال حاضر غیرفعال هستند و پتانسیل فوران مجدد در آینده را دارند. این آتشفشانها ممکن است نشانههایی مانند خروج گاز یا لرزههای خفیف نشان دهند، اما فوران نمیکنند. در مقابل، آتشفشان خاموش (extinct) کاملاً غیرفعال است و هیچ شانسی برای فوران مجدد ندارد، زیرا منبع ماگمای آن خشک شده یا ساختار درونیاش تغییر کرده است.
دماوند نمونهای از آتشفشان خفته است، زیرا نشانههایی از فعالیت درونی مانند چشمههای آب گرم و خروج گاز دارد، اما خاموش نیست. این تفاوت اهمیت دارد، زیرا آتشفشانهای خفته نیاز به پایش مداوم دارند، در حالی که خاموشها هیچ خطری ندارند.
جمعبندی
در نهایت، با بررسی دادههای مرکز لرزهنگاری ایران و نظرات کارشناسان، میتوان نتیجه گرفت که شایعه فوران آتشفشان دماوند رد شده است. فعالیتهای اخیر، مانند خروج بخار و تشکیل ابرها، پدیدههایی طبیعی و بخشی از زندگی خفته این کوهستان هستند و هیچ نشانهای از فوران قریبالوقوع وجود ندارد. با این حال، اهمیت پایش مداوم دماوند به عنوان یک آتشفشان خفته نباید نادیده گرفته شود تا در صورت هرگونه تغییر، اقدامات لازم انجام گیرد.