در شروع پاییز، زمانی که برگها رنگ عوض میکنند و هوا خنکتر میشود، ایرانیان باستان جشنی بزرگ برپا میکردند که نماد مهربانی، دوستی و شکرگزاری از نعمتهای طبیعت بود. جشن مهرگان، که پس از نوروز به عنوان دومین رویداد مهم فرهنگی شناخته میشود، ریشه در باورهای کهن دارد و هنوز در برخی جوامع زرتشتی زنده نگه داشته شده است.
این جشن، یادآور اهمیت پیوندهای انسانی و احترام به طبیعت است. با ثبت اخیر آن در فهرست میراث یونسکو، مهرگان بیش از پیش به عنوان بخشی از هویت فرهنگی ایران برجسته شده و توجه جهانی را جلب کرده است.
برای آشنایی با اهمیت این جشن باستانی با این پست از وبلاگ قصر شیرین همراه باشید.
تاریخچه جشن مهرگان: از هزارههای پیش تا دوران مدرن
جشن مهرگان با قدمتی بیش از چهار هزار سال، به هزاره دوم پیش از میلاد بازمیگردد و از دوران شاهان باستانی ایران آغاز شده است. در متون کهن مانند اوستا و شاهنامه فردوسی، به این جشن اشاره شده و آن را با نامهایی مانند “بغ یادی” به معنای سپاسگزاری از خداوند میشناختند. در تقویم باستانی ایرانیان، سال به دو فصل بزرگ تابستان و زمستان تقسیم میشد؛ نوروز آغاز تابستان و مهرگان شروع زمستان را نوید میداد.
پیش از هخامنشیان، این جشن بخشی از آیینهای زرتشتی بود و در دوران اشکانیان و ساسانیان با شکوه بیشتری برگزار میشد. حتی پس از ورود اسلام، تا دوره عباسیان و مغولان، مهرگان جایگاه خود را حفظ کرد. مستندات تاریخی نشان میدهد که این جشن فراتر از مرزهای ایران، در مناطق همجوار نیز رواج داشت و نمادی از وحدت فرهنگی بود.
ثبت جهانی در یونسکو: گامی بزرگ برای حفظ میراث
در سال ۱۴۰۳ (دسامبر ۲۰۲۴ میلادی)، جشن مهرگان به عنوان پرونده مشترک ایران و تاجیکستان در کمیته یونسکو در پاراگوئه ثبت جهانی شد. این ثبت، مهرگان را به عنوان بیستوپنجمین عنصر میراث ناملموس ایران معرفی کرد و بر اهمیت آن در حفظ سنتهای کهن تأکید دارد. چنین اقدامی نه تنها به افزایش آگاهی جهانی کمک میکند، بلکه به حفاظت از آداب و رسوم مرتبط با آن میانجامد.
علت برگزاری و نامگذاری مهرگان: پیوند با طبیعت و اسطورهها
نام مهرگان از “مهر” یا میترا گرفته شده که در باورهای زرتشتی، ایزد نور، راستی، دوستی و عهد و پیمان است. برخی منابع تاریخی، برگزاری این جشن را به شکرگزاری از برداشت محصول و نعمتهای الهی نسبت میدهند. دلیل معتبرتر اما، به اسطوره پیروزی فریدون بر ضحاک بازمیگردد؛ جایی که کاوه آهنگر قیام کرد و عدالت را بازگرداند.
آیینها و آداب جشن مهرگان: از سفره تا موسیقی
مهرگان در گذشته طی چندین روز برگزار میشد و با شادی، هدیهدادن و پایکوبی همراه بود. ایرانیان خانههای خود را تمیز میکردند، لباسهای ارغوانی میپوشیدند و با کارتهای تبریک معطر به دیدار یکدیگر میرفتند.
سفره مهرگانی: نماد فراوانی و برکت
مانند هفتسین نوروز، سفره مهرگانی بر پارچه ارغوانی پهن میشود و شامل اقلامی است که نماد نعمتهای پاییزی هستند. در این سفره، موارد زیر قرار میگیرد:
- میوههای سرخرنگ مانند انار، سیب، انگور، سنجد، به و ترنج برای نشان دادن فراوانی.
- آجیل هفتخشکبار شامل بادام، پسته، فندق، گردو، توت خشک، انجیر خشک و نخودچی.
- آشی از هفت غله (گندم، جو، برنج، نخود، عدس، ماش و ارزن) به عنوان غذای سنتی.
- کاسهای با گلاب، سرکه، آویشن، بنفشه و ریحان برای عطر و طراوت.
- آینه، سرمهدان، اسفند، عود و گل همیشهشکفته تزیینشده با شاخههای سرو و مورد.
پس از چیدن سفره، خانوادهها دور آتش جمع میشدند، نان و نوشیدنی میخوردند و به موسیقی و رقص میپرداختند. در دوران ساسانیان، پادشاهان مردم را به حضور میپذیرفتند، به شکایات رسیدگی میکردند و با موسیقی و تنقلات در ظروف طلایی پذیرایی میشد.
جشن مهرگان در زمان حاضر: زنده در میان زرتشتیان
امروزه، مهرگان عمدتاً در جوامع زرتشتی تهران، یزد، کرمان، اصفهان و شیراز برگزار میشود. مراسم با استقبال از مهمانان در آتشکده آغاز میشود؛ جایی که با آینه، شیرینی و گلاب پذیرایی میکنند. موبدان به نیایش اهورامزدا و بزرگداشت ایزد مهر میپردازند و نمایشهایی از داستان فریدون و ضحاک اجرا میگردد.